openingspagina

onze projecten

index:

• Beschrijving van het productiesysteem in het mangrovegebied
•   Figure 1: produits utilisés dans les zones de mangrove
•   Figure 2: dynamisme des terrains cultivés dans l’estuaire de la Casamance en rapport avec la pluviométrie
•   Het belang van toegang tot de hogere gronden
•   Tabel 1: grondgebruik in de provincie Ziguinchor
•   Het verzamelen van oesters
•   Tabel 2: arbeidsverdeling volgens sekse
•   Een projectvoorstel
•   De Objectieven
•   De Verantwoording
•   Een beheersplan voor het mangrove ecosysteem
•   De oesterteelt
•   Verwachte resultaten en de doelgroep
•   Implementatie, Agenda & Budgettering
•   Het institutionele kader
•   De projectdorpen
•   Het voorlichtings- en bewustwordingsprogramma
•  Het budget:
•   Bibliographie

De Casamance regio is al eeuwenlang het woongebied van de Diola, die het gebied van de ‘Wetlands’ op extensieve wijze exploiteren. De lage rijstvelden liggen in het estuarium tussen de mangrovebossen. Naast de rijst leveren de Wetlands de noodzakelijke producten op om te kunnen overleven: vis, garnalen, krabben, zout, hout, honing, oesters, tannine, medicinale kruiden en hout voor verwarming en constructiedoeleinden.

De lage rijstvelden worden beschermd tegen het zoute water in het estuarium door van oudsher aangelegde visbassins. Deze traditionele visbassins worden op hun beurt beschermd door grote ringdijken die minstens 20 cm hoger zijn dan de hoogste vloedhoogte. In deze dijken worden draineerbuizen (meestal holle stammen van palmbomen) aangebracht vlak boven de grond. Tijdens de regentijd worden deze draineerbuizen afgesloten om het zoete regenwater vast te houden en het zoute water uit het estuarium buiten te houden.

Op deze wijze beschermen deze traditionele bassins de rijstvelden, en dat is tevens hun voornaamste rol. Tegelijkertijd worden de bassins benut als visbassin: in de regentijd en tijdens de rijstverbouw worden de draineerbuizen gesloten en daarmee de binnengekomen vis gevangen. De gevangen vis en garnalen groeien in deze bassins tot het eind van de regentijd, als de bassins worden geleegd. De rest van het jaar blijven de draineerbuizen openstaan. In de buizen plaatst men fuiken.

Men onderscheidt zowel grote als kleine bassins. De kleine bassins schurken tegen de rijstvelden aan en hebben dan ook dezelfde vorm. Ze worden beschermd tegen het estuarium door de grote bassins. De kleine bassins zijn eigenlijk (tijdelijk) verlaten rijstvelden wegens gebrek aan regens en een daardoor te hoog zoutgehalte van de grond. Wanneer de regens weer overvloedig vallen, worden deze kleine bassins weer getransformeerd tot rijstvelden. Op deze wijze fluctueert het landbouwareaal met de hoeveelheid regenval: hoe meer regen, hoe meer landbouwgrond er kan worden gewonnen op het estuarium. Dit is een zeer dynamisch proces dat al eeuwen duurt.

Figure 1: produits utilisés dans les zones de mangrove
Source: Eichelsheim, J.L. & NDiaye, V & Verdegem, M : 1997

Figure 2: dynamisme des terrains cultivés dans l’estuaire de la Casamance en rapport avec la pluviométrie
Source: Eichelsheim, J.L. & NDiaye, V & Verdegem, M : 1997

Het belang van toegang tot de hogere gronden

In het woongebied van de Diola is het gemis aan arbeidskracht één van de voornaamste obstakels voor een evenwichtige agrarische ontwikkeling over een langere periode. Immers, het onderhoud van de dijken en het waterbeheer in de Wetlands vergt veel arbeid. Met de entree van de monetaire economie in de dorpen zijn steeds meer jongeren, maar ook ouderen, op zoek gegaan naar inkomsten genererende activiteiten tijdens de droge periode. Deze seizoensmigratie werd in de loop der tijd en vooral na een periode van verminderde neerslag, steeds meer een definitieve migratie. Dit geldt voor zowel vrouwen als voor mannen. Het chronische gemis aan arbeidskracht is de evolutie van de sociale relaties binnen het dorpspatroon steeds meer gaan bepalen. Er treedt een diversificatie op in de agrarische activiteiten.

Een belangrijk element in de keuzemogelijk van de agrarische productie-eenheden is hun potentiële toegang tot plateaugronden. Zij die toegang hebben tot de hogere gronden kunnen allerlei gewassen verbouwen, ook in perioden van betrekkelijke droogte. Dit in tegenstelling tot hen die enkel zijn aangewezen op de Wetlands waar men steeds meer afhankelijker wordt van de opbrengst uit het verzamelen en de jacht. Het moge duidelijk zijn dat bewoners van de Wetlands veel afhankelijker zijn van hun directe woonomgeving en het definitieve vertrek van enkelen kan grote gevolgen hebben. Stukken ringdijk worden niet meer onderhouden en storten in waardoor grote oppervlakten achterland worden overspoeld door het zoute water. Het is dan ook in deze ecologische zone van mangroves dat IDEE Casamance zich wil inzetten om allereerst de mensen in de dorpen te houden of zelfs terug te lokken. Dit kan enkel als de natuurlijke hulpbronnen worden beschermd en er sprake is van een evenwichtige verantwoorde exploitatie ervan.
 

Tabel 1: grondgebruik in de provincie Ziguinchor
 

Departement	Bignona		Ziguinchor		Oussouye
	hectares	%	hectares	%	hectares	%
Bos	160.170	30	37.790	33	13.060	15
Savanne	35.820	7	8.600	7	5.720	6
Prairie	4.620	1	-	-	3.780	4
Mangrove	95.200	18	10.940	9	25.360	28
Vallei ontgonnen	69.930	13	22.290	20	19.420	22
Hoge grond ontgonnen	125.000	24	26.100	23	7.300	8
Water oppervlak	38.760	7	9.580	8	14.760	17
Totaal	529.500	100	115.300	100	89.400	100

Bron: Harza engineering company international; nov. 1982
Master plan of agricultural development of the lower Casamance area

Naast de verbouw van rijst en de vangst van vissen, worden de meeste andere producten uit de Wetlands door de bewoners verzameld of met jagen verkregen. Na de rijstoogst is er tijd voor inkomsten genererende praktijken, zoals het vervaardigen van artisanale producten door de vrouwen (het maken van potten, het vlechten et cetera) of het verzamelen en/of verwerken van lokale producten (zout, oesters, vissen et cetera). Ook de mannen ondernemen dit soort activiteiten (palmwijn, destillaat, honing, visserij et cetera).

In de Casamance regio is het exploiteren van oesters, vanaf het verzamelen ervan tot de verwerking en de verkoop, in handen van vrouwen. Zoals de verbouw van rijst is ook dit een eeuwenoude traditie. Volgens Cormier-Salem zijn tussen de 2000 en de 4000 vrouwen bezig met het verzamelen van oesters. En dit terwijl het verzamelen ervan een Spartaanse, vermoeiende en penibele activiteit is [Cormier-Salem, 1992:240]. Na de regentijd en de daarmee gepaard gaande alles overheersende rijstteelt is het tijd voor en meer individuele bezigheid. Afhankelijk van hun eigen mogelijkheden en hetgeen het omliggende milieu biedt, kunnen de vrouwen kiezen tussen een gevarieerd scala aan producten, al zijn de opbrengsten ervan vaak miniem: opbrengsten van kleinschalige tuinbouw en vruchtbomen, palmolie, allerlei soorten schelpdieren en vis.
 

Tabel 2: arbeidsverdeling volgens sekse:
 

Seizoen	Maand	Eigenschapen	Vrouwen	Mannen
Houlé	februari/mei	droge seizoen	. commercie . vervoer mest . moestuin . rijst pellen	. palmwijn . collectieve dorpsact. . onderhoud woning . algemeen onderhoud
Bouling	juni/juli	eerste regens	. hout verzamelen . mest verzamelen . zaaiveld rijst . zoutwinning	. werk met kadiandou . onkruid wieden . visserij
Houli	augustus/sept	natte seizoen	. overplanten rijst	. werk met kadiandou
Boughit	october/november	einde regens	. bonen . voorbereidingen
Kouagène	december/januari	rijstoogst	. oogsten rijst . oogsten bonen	. palmwijn . visserij

bron: Eichelsheim, et al, 1997:11
 

Het verzamelen van oesters vergt geen grote investeringen noch verfijnde technieken. Oesters vormen een makkelijk toegankelijke bron van proteïne die zeer noodzakelijk is. Het is een licht en goed houdbaar product [eenmaal gedroogd kunnen de oesters maanden geconserveerd worden]. De grote vraag en de nabijheid van lokale markten zorgen ervoor dat de exploitatie van oesters voor vrouwen een belangrijk middel is om financiële autonomie te krijgen en hun eigen behoeften te bevredigen [Cormier-Salem, 1992:241].

De oesters worden gevonden in de vele zijarmen van het estuarium, hangend aan de grote luchtwortels van de mangrovebomen. Bij hoog water zijn ze ondergedompeld en slechts gedurende eb geven ze zich enige uren bloot aan zon of maan. Het gereedschap warmee de vrouwen de oesters binnenhalen is erg eenvoudig: een groot oud hakmes en een gevorkte stok, ewuyum genaamd. Met de ewuyum klemmen de vrouwen de mangrovewortels vast en met het hakmes peuteren ze de oesters los. Veelal wordt echter en veel snellere techniek gebruikt: de wortels worden gewoon gekapt en de oesters laten vanzelf los als ze, eenmaal terug in het basiskamp of dorp, op het vuur worden gelegd. In het algemeen worden de oesters gekookt of gegrild en als ze eenmaal open zijn wordt het vlees in de zon te drogen gelegd. Eén kilo gedroogde oesters komt overeen met 50 kilo verse oesters. Slechts een klein deel van de oogst wordt vers verkocht.

De Objectieven:

¤ voedselzekerheid en proteïnerijk dieet voor Wetlands bewoners

¤ bescherming van het mangrovegebied door verantwoorde exploitatie

¤ financiële autonomie voor vrouwen en een daaraan verbonden verhoogde levensstandaard
 

De Verantwoording:

De snelle degradatie van het mangrovegebied is voor iedereen duidelijk zichtbaar en vooral de snelheid waarmee het verval optreedt is verontrustend. De Wetlands vormen het natuurlijke reproductiegebied en eerste groeizone voor vele maritieme vissoorten. C. Marius [1985:253] constateert een spectaculair verval van de Rhizophora Mangle mangrovebomen waarvoor in de plaats de lagere soort Sesuvium is gekomen. Uitgestrekte zoutvlakten met een hoge zuurgraad, genoemd naar de Serer term tann of tannes , waarop weinig of niets groeit zijn met zo’n 73% toegenomen ten koste van het mangrovebos [Badiane, 1984].

Het is dus tijd om zowel de bewoners als de regeringen en [inter]nationale sponsors te overtuigen van de snelle noodzaak om te komen tot het vastleggen van een alles omvattend en evenwichtig exploitatiemodel van deze Wetland zone. Het verzamelen van oesters op de wijze dat het nu gebeurd veroorzaakt een grootschalige kap van de luchtwortels van de mangrovebomen. Deze praktijk bedreigt in hoge mate het voortbestaan van het mangrovebos [IUCN: 1988]. Het ontwikkelen van een aangepaste oesterkweek, die kan leiden tot een oesterproductie van een hogere kwaliteit en voor een geringere inspanning, moet de bevolking doen afzien van de huidige wijze van verzamelen. Dit verzamelen wordt de laatste jaren toch al moeilijker en vergt een steeds grote inspanning, zodat de bevolking bereid zal zijn over te stappen op de teelt van oesters. Oesterteelt zal de kap van de luchtwortels van de mangrovebomen sterk terugdringen hetgeen de mangroven beschermt tegen uitsterven en hen zelfs in staat stelt zich te herstellen.

De grote vraag naar oesters op de [lokale] markten zal niet alleen leiden tot een verhoogde welvaart van de betrokken families, maar hen ook het gehele jaar toegang bieden tot een belangrijke bron van proteïnen en het dieet in de dorpen sterk verbeteren.
 
 

Een beheersplan voor het mangrove ecosysteem

In nauwe samenwerking met het regionale bureau van de IUCN te Dakar wordt een geïntegreerd en duurzaam beheersplan vastgelegd waarin richtlijnen worden weergegeven voor een evenwichtige en duurzame exploitatie van het mangrovegebied en de wijze van toezicht hierop. Deze benadering richt zich vooralsnog op twee objectieven die complementair zijn: enerzijds leidt de verhoogde productie van de oesterteelt tot toegang tot de geldeconomie waardoor economische alternatieven mogelijk worden die het behoud van de mangroven waarborgen. Anderzijds wordt de duurzaamheid gewaarborgd door de promotie en introductie van vervangende technieken op het gebeid van energievoorziening [zonne-energie, verbeterde ovens van het type Ban Ak Suuf ], bouwmaterialen [bamboe], gezondheidszorg [gezinsplanning, medicinale kruiden], et cetera.

Hiervoor zal een educatie- en bewustwordingsprogramma worden opgesteld.

De geschiedenis van de oesterteelt in Casamance begint in 1955 in het dorp Kassel met een productie van 3000 dozijn oesters. Dit project komt met de onafhankelijkheid van Senegal tot een eind. Een nieuwe poging om de oesterteelt te lanceren dateert van 1963 en vindt plaats in de dorpen Djivente, Kabrousse en Karabane. Dit project wordt uitgevoerd door de Direction de l’Océanographie et des Pêches Maritimes [DOPM] en krijgt een vroegtijdig einde met de import vanuit Frankrijk door het handelshuis Maurel et Prom. Al die tijd bestaat de traditionele vorm van oesterteelt, Bunoken genaamd, in de dorpen Diogué en Kabrousse met wisselend resultaat.

De laatste poging om de oesterteelt in Casamance nieuw leven in te blazen vindt plaats van 1998 tot 1991 op initiatief van het regionale bureau van de IUCN en het Canadese CRDI. De dorpen Djivente, Kabrousse, Ourong en Karabane waren hierin betrokken. Door de toen heersende politieke onrust in de regio moest het project sluiten. IDEE Casamance wil de initiatieven om de oesterteelt in Casamance nieuw leven in te blazen weer oppakken met het onderhavige project. Vier teelttechnieken worden tijdens de uitvoering onderzocht om zo te komen tot de meest aangepaste techniek die aan de producerende vrouwen kan worden voorgesteld. Het betreft de volgende technieken:
 

• IDEE Casamance wil het potentieel onderzoeken van het herwaarderen van het gebruik van de traditionele visvijvers en zoute rijstvelden voor oester velden. Deze oestervelden, Bunoken genoemd, zijn nog steeds in gebruik in het dorp Kabrousse. Elke wijk in dit dorp beschikt over zijn eigen collectieve veld. De vrouwen planten hier stokken, gemaakt uit de nerven van palmbladeren, waarop de oesters zich kunnen nestelen als het water van de rivier in de velden wordt gelaten. De oogst kan al het volgende jaar plaatsvinden. [Cormier-Salem, 1992:325]

• De tweede techniek wordt ook wel de horizontale teelt genoemd. Hier worden lege oesterschelpen gebruikt om de oesters te vangen. Tien van deze lege schelpen worden aan een touw gehangen dat horizontaal aan een houten stellage in het water wordt opgehangen. De houten stellage wordt langs de rand van de mangroven neergezet juist op die wijze dat bij eb de schelpen enige uren bloot komen te liggen. Op elke schelp kunnen zich een tiental oesters nestelen en de beste periode hiervoor zijn de maanden maart en april. Experimenten hebben uitgewezen dat de oesters in negen maanden de verkoopbare lengte kunnen bereiken van 7 cm [rapport MTAC/CRODT: 1998].

• De derde techniek is die van de verticale teelt. Dezelfde slingers van lege oesterschelpen worden nu vertikaal in het water gehangen. Hiervoor wordt in een diep gedeelte van de rivier een ponton gebouwd. De meeste oesters hangen nu de hele tijd in het water.

• De vierde techniek is ook de meest verfijnde en vraagt ook de hoogste investeringen. Tijdens de groei worden de oesters in plastic zakken verpakt zodat ze tegen allerlei invloeden van buitenaf beschermd kunnen worden. Een bijna laboratorium achtige controle moet het groeiproces begeleiden om tot een zo optimaal mogelijk resultaat te kunnen komen. De zakken worden op drijvende pontons gelegd.

• de vrouwelijke producenten krijgen de beschikking over de juiste techniek voor oesterteelt
• de bevolking eet het gehele jaar een proteïnerijk dieet
• een verminderde kap van de luchtwortels
• een beter inzicht in het productieproces
• een hogere opbrengst en een hoger inkomen voor de vrouwen

Het project zet participerend onderzoek hoog in het vaandel, waarbij de wijze van uitvoer van de interventies vooralsnog wordt aangedragen door het project, maar dit wel op nadrukkelijk verzoek van de doelgroep. Een betere bewustwording in de doelgroep betreffende hun directe leefmilieu en vooral het ontstaan van de notie hoe belangrijk een evenwichtige exploitatie daarvan is, moet de bevolking rijp maken voor ingrijpender acties. Met vereende krachten kunnen dan de zeer belangrijke maar ook zeer arbeidsintensieve interventies worden voorbereid, zoals het herstel van de grote dijken, de aanplant van nieuwe mangroven, et cetera.

Het institutionele kader

IDEE Casamance zal nauw samenwerken met:

• IUCN kantoor te Dakar: periodiek werkoverleg met de medewerkers van het regionale kantoor in West Afrika van de IUCN zal een geïntegreerd onderdeel zijn bij de uitvoering van dit project. Hun kennis en ervaring met andere projecten op dit gebied zullen als referentiekader dienen.
• MTAC-Ziguinchor : de deskundige op het gebied van aquacultuur van de Technische Missie van de Republiek Taiwan te Ziguinchor is nauw verbonden aan het project en levert technische ondersteuning.
• ISRA/CRODT : het project kan een beroep doen op onderzoekers van het Senegalese Instituut voor Agrarisch Onderzoek en van de regionale afdeling het Centrum voor Oceanografisch onderzoek te Dakar Thiaroye. IDEE Casamance werkt reeds enige jaren samen met dit onderzoeksinstituut en heeft het voornemen om via ISRA/CRODT enige vrijwilligers te rekruteren die reeds ervaring hebben met aquacultuur.
• ENCR en CNFTEFCPN : de hogere opleiding voor agrarisch kader [ENCR] en de middelbare opleiding van het nationale centrum voor de opleiding van agrarische ingenieurs [CNFTEFCPN] zijn gebaseerd in Djibélor, gelegen op enkele kilometers van Ziguinchor. IDEE Casamance wil nauw met deze opleidingen samenwerken. Leerlingen kunnen een praktische stage vormen in één van de projectdorpen onder begeleiding van hun leraar. Twee studenten participeren op deze wijze gedurende elk vier maanden aan het project en studeren af op het zelf gekozen onderwerp.
• UNESCO : het project zoekt toenadering met de alfabetisering karavaan van de UNESCO die momenteel een regionaal centrum hebben in het dorp Thionck-Essyl. De expertise die dit centrum heeft met gezinsplanning en alfabetisering zullen worden aangewend in de projectdorpen.
• De dorpen: de projectdorpen worden hierna genoemd. Selectiekriteria zijn:
¤ aanvraag vanuit doelgroep
¤ geen toegang tot hogere gronden
¤ directe leefmilieu geschikt voor één van de technieken voor oesterteelt
¤ veilige toegankelijkheid i.v.m. politieke onrust in de regio
• IDEE Casamance : het bureau van IDEE Casamance is de logistieke spil van het project dat de samenwerking tussen alle partijen coördineert. De onderzoeksresultaten en de projectvoortgang worden hier bewerkt en geëvalueerd. Alle onderlinge communicatie verloopt via het bureau alsmede alle externe contacten.

De projectdorpen

• Bunoken , de traditionele wijze van de teelt van oesters wordt in de dorpen Kabrousse en Kagnout nieuw leven ingeblazen. Deze dorpen kennen een lange geschiedenis op dit gebeid en de productie-eenheden zijn nog steeds actief.
• horizontale teelt wordt uitgevoerd in de dorpen Diakène-Diola, Djivente en Kacheouane. De vrouwen van Djivente hebben altijd actief deelgenomen in projecten van oesterteelt. De dorpen Diakène-Diola en Kacheouane liggen in zones waar het vangen van oesterlarven optimaal is.
• verticale teelt , hiervoor wordt een ponton gebouwd in een diep gedeelte van de Casamance rivier nabij de stad Ziguinchor.
• teelt in zakken , hiervoor zijn de dorpen Ourong, Karabane en Diakène-Diola uitgekozen.

Het onderhavige project "technische bijstand aan vrouwelijke producenten van oesters in Casamance, Senegal" beoogt zowel het proteïnegehalte in het dagelijkse voedsel te verhogen als een bijdrage te leveren in het inkomsten niveau van de vrouwen. Om de vrouwen optimaal van hun hogere inkomen te laten profiteren moeten zij bewust zijn van de mogelijkheden die zich hiermee aan hen ontplooien. Vrouwen moeten daarom toegang krijgen tot informatiebronnen die hen helpen te komen tot een vrije keuze van geboorteregeling. Onder de vele onderwerpen binnen deze informatiestroom die de vrouwen moet bereiken, zal gezinsplanning een belangrijke plaats innemen. Immers, de duurzaamheid van, bij voorbeeld, het hogere inkomen kan beter gewaarborgd zijn indien het gebruikt wordt voor een meer evenwichtiger bestedingspatroon en niet in de eerste plaats wordt aangewend om meer monden te voeden. Periodieke bijscholing in handwerktechnieken en andere kleinschalige verwerkingstechnieken van lokale natuurlijke hulpbronnen zal de vrouwen een breder potentieel aan inkomen verschaffen en meer betrekken bij het bewustwoordings programma.

Naast aandacht voor de verschillende aspecten van reproductieve gezondheidszorg zullen de volgende onderwerpen deel uitmaken van de kennisoverdracht:

• scholing [alfabetisering, rekenen, et cetera]
• sanitaire woonomgeving [schoon drinkwater, sanitaire voorzieningen, et cetera]
• voedselzekerheid gedurende het gehele jaar
• exploitatietechnieken natuurlijke hulpbronnen [handvaardigheid, conservering van o.a. vis- en tuinbouwproducten]
• milieu educatie

De scholing van de ongehuwde moeders wordt verzorgd door UNESCO: de alfabetiserings karavaan. Deze hebben in het dorp Thionck Essyl, gelegen in het projectgebied, een ruimte waar intern scholing wordt gegeven. De cursisten kunnen zich hier, verzorgd met kost en inwoning, geheel wijden aan de studie.

Na ruggespraak met UNESCO is besloten om in het budget de post opleiding als volgt te budgetteren: de opleiding zal zich richten op tien ongehuwde moeders [of andere geschikte kandidaten] zodat er altijd drie in reserve blijven. De opleiding zal tien dagen duren waarin ook tijd is vrijgemaakt om de projectdorpen en de doelgroep te bezoeken.
 

	personen	prijs/pers.	dagen	totaal f cfa	totaal Nlg.
restauratie	10	2.000	10	200.000	680
ontbijt	10	250	10	25.000	85
overnachting + diner	10	2.000	10	200.000	680
keuken	F	10.000	10	100.000	340
transport	10	1.000	10	100.000	340
communicatie	2	3.000	10	60.000	204
communicatie leerkrachten	1	10.000	10	100.000	340
transport leerkrachten	2	20.000	10	400.000	1.360
begeleiding	1	30.000	10	300.000	1.020
divers 5%				74.250	252
TOTAAL				1.559.250	5.301

Voor de periodieke vervolgopleidingen is een bedrag van 250.000 f cfa per séance opgenomen en er zullen er minimaal twee per jaar plaatsvinden.

Het budget:
Voor drie jaar is het project begroot op Euro 103.089. Zie annex budget voor specificaties.

jaar 1  53.684 Euro

jaar 2  24.100 Euro

jaar 3  25.305 Euro

1988 Naissance d’une ville au Sénégal ; Paris: Karthala